Pęknięcie wrzodu: jak rozpoznać i kiedy iść do lekarza?

Pęknięcie wrzodu objawia się nagłym, silnym bólem brzucha, który może promieniować do pleców i często towarzyszą mu wymioty oraz napięcie mięśni brzucha. Jeśli pojawi się taki ból, nie warto zwlekać z wizytą u lekarza – szybka interwencja może uratować życie. Dowiedz się, jakie objawy powinny skłonić do pilnego zgłoszenia się po pomoc.

Czym jest pęknięcie wrzodu i dlaczego jest niebezpieczne?

Pęknięcie wrzodu to nagły i poważny stan, w którym dochodzi do przerwania ciągłości ściany żołądka lub dwunastnicy. W efekcie treść żołądkowa i enzymy trawiące przedostają się do jamy otrzewnej, powodując zapalenie otrzewnej, będące stanem silnie zagrażającym życiu.

Niebezpieczeństwo tego powikłania wynika przede wszystkim z gwałtownego rozwoju powikłań, takich jak masywne zakażenie (sepsa), wstrząs toksyczny, a także masywna utrata płynów do jamy brzusznej. Śmiertelność nieleczonego, pękniętego wrzodu sięga nawet 30-50% i rośnie wraz z każdą godziną zwłoki w podjęciu interwencji medycznej.

W wyniku perforacji może dojść także do ostrego krwotoku wewnętrznego, szczególnie jeśli uszkodzone zostaną naczynia krwionośne znajdujące się w ścianie narządu. Objawy często mają bardzo gwałtowny przebieg, a bez natychmiastowego leczenia – operacyjnego i farmakologicznego – stan chorego szybko się pogarsza.

Do najważniejszych czynników ryzyka pęknięcia wrzodu zaliczają się wrzody o dużej średnicy (powyżej 2 cm), wieloletni, nieleczony przebieg choroby wrzodowej oraz jednoczesne stosowanie leków z grupy NLPZ lub sterydów. Szczególną grupę wysokiego ryzyka stanowią osoby starsze oraz chorujący na przewlekłe choroby ogólnoustrojowe.

W praktyce klinicznej pęknięcie wrzodu to jedna z najczęstszych przyczyn nagłego bólu brzucha wymagająca natychmiastowej interwencji chirurgicznej. Statystycznie perforacje żołądka lub dwunastnicy stanowią nawet 70% wszystkich powikłań wrzodowych wymagających leczenia szpitalnego. Prawidłowa i szybka diagnoza znacząco poprawia rokowania, zmniejszając ryzyko trwałych powikłań lub zgonu.

Jakie są objawy pęknięcia wrzodu?

Pęknięcie wrzodu najczęściej rozpoczyna się nagłym, bardzo silnym bólem brzucha, opisywanym przez pacjentów jako „ból przeszywający”, który pojawia się w górnej części jamy brzusznej. Taki ból zazwyczaj nie ustępuje i może rozchodzić się na plecy lub bark. Charakterystyczna jest również tzw. deska brzuszna – mięśnie brzucha stają się silnie napięte i wyjątkowo twarde nawet przy delikatnym ucisku.

Wśród innych częstych objawów można zauważyć nagłe pogorszenie samopoczucia, szybkie osłabienie, zawroty głowy, a nawet omdlenia, zwłaszcza u osób starszych. Dochodzi także do podrażnienia otrzewnej przez treść żołądkową, co może prowadzić do nudności, wymiotów oraz podwyższonej temperatury ciała. Typowe są też przyspieszone tętno oraz płytki, szybki oddech.

Przy pęknięciu wrzodu często następuje rozwój wstrząsu i infekcji organizmu. Skóra staje się blada, chłodna i wilgotna, a ciśnienie tętnicze krwi gwałtownie spada. W cięższych przypadkach mogą pojawić się zaburzenia świadomości, takie jak splątanie czy trudności w logicznej rozmowie z otoczeniem.

Wszystkie objawy nie muszą pojawiać się jednocześnie ani z tym samym nasileniem. Już sam fakt ich wystąpienia lub nagłego nasilenia stanowi poważny sygnał zagrożenia, którego nie należy bagatelizować – nawet jeśli dotyczą tylko części z wymienionych symptomów. Szybka reakcja na opisane dolegliwości ma ogromne znaczenie, gdyż nieleczone pęknięcie wrzodu w krótkim czasie może skutkować poważnymi powikłaniami.

Jak odróżnić pęknięcie wrzodu od innych dolegliwości żołądka?

Pęknięcie wrzodu żołądka od innych dolegliwości żołądkowych odróżniają przede wszystkim nagłość i intensywność objawów. W przypadku perforacji ból pojawia się gwałtownie, jest bardzo silny, o charakterze kłucia lub „rozlanego ognia” i zazwyczaj lokalizuje się w nadbrzuszu. Nie ustępuje po zmianie pozycji, przyjęciu leków przeciwbólowych ani po wymiotach – to ważna różnica w stosunku do klasycznych dolegliwości wrzodowych czy niestrawności.

W przeciwieństwie do typowych bólów żołądka, na przykład przy zapaleniu błony śluzowej lub niestrawności, przy pęknięciu wrzodu pojawia się silne napięcie powłok brzucha — staje się on twardy jak „deska”. Pojawiają się również objawy ogólne: zimne poty, bladość skóry, nagły spadek ciśnienia krwi, przyspieszona akcja serca i osłabienie, wskazujące na rozwijający się wstrząs.

Poniżej znajduje się zestawienie najważniejszych cech odróżniających pęknięcie wrzodu od innych schorzeń żołądka:

Tabela wyraźnie pokazuje, że przy pęknięciu wrzodu pojawiają się cztery wyraźne sygnały alarmowe: nagłe wystąpienie bardzo intensywnego bólu, twardy brzuch, objawy ogólne oraz brak reakcji na leki lub domowe sposoby. Taki zestaw objawów praktycznie nie występuje jednocześnie w innych schorzeniach przewodu pokarmowego, dlatego jest szczególnie pomocny w rozpoznaniu perforacji.

Kiedy natychmiast skonsultować się z lekarzem przy podejrzeniu pęknięcia wrzodu?

W przypadku podejrzenia pęknięcia wrzodu należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub wezwać pogotowie ratunkowe, jeśli wystąpią silne objawy ostrzegawcze. Nie powinno się czekać na nasilenie dolegliwości, ponieważ szybka interwencja może uratować życie. Pęknięcie wrzodu często powoduje nagły, silny ból brzucha, który promieniuje do pleców lub barków i nie ustępuje mimo zmiany pozycji. Inne typowe sygnały to wymioty z domieszką krwi lub fusowatą treścią oraz smoliste, czarne stolce, sugerujące krwawienie wewnętrzne.

Bezwzględną wskazówką do natychmiastowej konsultacji lekarskiej jest również pojawienie się wstrząsu, czyli bladość, zimne poty, gwałtowne osłabienie, utrata przytomności albo szybkie tętno z niskim ciśnieniem krwi. Nie należy samodzielnie przyjmować leków przeciwbólowych ani korzystać z domowych metod, bo może to pogorszyć stan chorego i opóźnić leczenie. Wcześnie podjęta profesjonalna opieka medyczna znacznie zmniejsza ryzyko powikłań, takich jak zapalenie otrzewnej czy wstrząs septyczny.

W przypadku wystąpienia poniższych objawów nie wolno zwlekać z wezwaniem pomocy medycznej:

• nagły, bardzo silny ból brzucha, często opisany jako „ból życia”
• wymioty z krwią lub fusowatą treścią
• utrata przytomności, uczucie zamroczenia
• bladość skóry, poty, tzw. „zimny pot”
• przyśpieszone bicie serca i trudności w oddychaniu
• smoliste stolce

Każdy z powyższych symptomów oznacza konieczność natychmiastowej reakcji — nawet jeśli nie jesteś pewien rozpoznania, objawy te zawsze wymagają pilnej konsultacji lub wezwania pogotowia.

Jak wygląda leczenie pękniętego wrzodu i jakie są rokowania?

Leczenie pękniętego wrzodu polega na szybkim wdrożeniu interwencji chirurgicznej. Operacja jest konieczna, ponieważ dochodzi do przedziurawienia ściany przewodu pokarmowego i wycieku treści żołądkowej do jamy brzusznej, co prowadzi do zapalenia otrzewnej. Zabieg polega zazwyczaj na zaopatrzeniu miejsca pęknięcia (szwem lub łatą z omentum) oraz dokładnym oczyszczeniu jamy brzusznej.

Po operacji istotne jest leczenie antybiotykami o szerokim spektrum działania oraz intensywne monitorowanie parametrów życiowych. Pacjent wymaga zarówno nawadniania dożylnego, jak i wyrównania utraconych elektrolitów. Równocześnie wprowadza się leczenie eradykacyjne Helicobacter pylori, jeśli potwierdzono jej obecność, oraz inhibitory pompy protonowej, by ograniczyć wydzielanie kwasu solnego.

Rokowania po pęknięciu wrzodu są poważne, ale szansa na przeżycie zależy głównie od czasu, jaki upłynął od pęknięcia do rozpoczęcia leczenia. Szybka interwencja (do 6-12 godzin) znacząco poprawia przeżywalność. U osób starszych oraz z innymi chorobami śmiertelność sięga nawet 30-40%, podczas gdy u młodszych, bez powikłań, rzadko przekracza 5-10%. Najczęstszymi powikłaniami po operacji są zakażenia, ropień jamy brzusznej i niewydolność wielonarządowa. Wczesna diagnostyka, sprawnie przeprowadzony zabieg i odpowiednia opieka pooperacyjna znacznie poprawiają rokowania.